Giới thiệu

Thai kỳ là giai đoạn có sự thay đổi nhanh chóng về tỷ lệ cơ thể, sinh lý và trách nhiệm. Trong khoảng thời gian đặc biệt này của cuộc đời người phụ nữ, cô ấy không chỉ chịu trách nhiệm cho sức khỏe và hạnh phúc của bản thân, mà còn cho cả thai nhi đang phát triển bên trong mình.

Mặc dù “chế độ ăn uống đúng” và “lối sống đúng” không thể đảm bảo 100% một em bé khỏe mạnh chào đời, thì ngược lại, “chế độ ăn uống sai lầm” và “lối sống sai lầm” – như chế độ ăn thiếu folate hoặc sắt, hay lối sống liên quan đến rượu và thuốc lá – lại có liên quan đến tỷ lệ dị tật bẩm sinh cao hơn, kết quả thai kỳ bất lợi, và những di chứng trực tiếp lên đứa trẻ.

Một số mặt dễ nhận thấy hơn vì chúng ta thấy được tác động trực tiếp (ví dụ như hội chứng alcohol bào thai do rượu). Tuy nhiên, trong những trường hợp khác, tác động của việc thiếu hụt chất dinh dưỡng có thể tinh vi hơn nhiều và phải mất nhiều năm mới phát hiện ra (ví dụ như thiếu vitamin B12).

Hơn nữa, hiểu biết của chúng ta về một chất dinh dưỡng cụ thể và tác động của nó đối với sức khỏe người mẹ trong thời kỳ mang thai và cho con bú đã thay đổi đáng kể trong thập kỷ qua. Đây chính là trường hợp của vitamin D, loại vitamin đã vươn lên từ vị trí khá mờ nhạt trong khoa học – khi nó chỉ được biết đến như một loại vitamin “bị lãng quên” liên quan chủ yếu đến chuyển hóa xương và canxi – để trở thành một trong những vi chất dinh dưỡng được quan tâm nhiều nhất hiện nay.

Để nắm bắt vai trò của vitamin D trong thai kỳ và giai đoạn cho con bú, trước hết chúng ta cần tìm hiểu sinh lý học của vitamin D – cách cơ thể tự tổng hợp nó thông qua ánh sáng mặt trời, thời điểm hấp thu qua chế độ ăn, cũng như cách cơ thể xử lý nó.

Tổng quan về sinh lý và chuyển hóa vitamin D

Vitamin D tồn tại dưới hai dạng chính: D2 và D3.

• Vitamin D2 (Ergocalciferol): Được sản xuất bởi thực vật.
• Vitamin D3 (Cholecalciferol): Được tạo ra bởi động vật, bao gồm cả con người.

Cả hai dạng đều cần tia cực tím (UV), cụ thể là tia UVB trong dải bước sóng 280-320 nm, để xúc tác cho phản ứng hình thành. (Trong phần còn lại của bài viết, thuật ngữ “vitamin D” sẽ dùng để chỉ vitamin D3).

Như minh họa trong sơ đồ dưới đây, bước đầu tiên của quá trình tạo vitamin D là sự chuyển hóa 7-dehydrocholesterol ở biểu bì thành tiền vitamin D dưới tác động của tia UVB. Điểm khác biệt quan trọng của Vitamin D so với các hormone steroid khác là nó cần ánh sáng mặt trời ở bước sóng và quang phổ cụ thể.

Nếu không có đủ ánh nắng mặt trời, chúng ta buộc phải phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn vitamin D từ thực phẩm – nguồn này thường chỉ đóng góp tối đa khoảng 10% lượng vitamin D trong cơ thể. Chỉ cần tiếp xúc toàn thân trực tiếp với ánh nắng mặt trời trong 10-15 phút, cơ thể có thể sản xuất tới 10.000-15.000 IU vitamin D trong vòng 24 giờ. Vì vậy, những người sống ở vùng gần xích đạo thường có nồng độ 25(OH)D trung bình trong máu cao gần gấp đôi so với người sống ở các vùng ít nắng.

Sau khi được hình thành, tiền vitamin D trải qua phản ứng nhiệt để chuyển hóa thành vitamin D. Tiếp theo, nó được đưa vào hệ tuần hoàn nhờ protein liên kết vitamin D (VDBP). Phần lớn vitamin D sau đó sẽ được chuyển hóa tại gan thành 25(OH)D nhờ enzyme 25-hydroxylase (điều này đòi hỏi gan phải khỏe mạnh).

25(OH)D trong máu sau đó được thận hấp thu và chuyển hóa thành dạng hormone hoạt động là dihydroxyvitamin D (1,25[OH]₂D hay calcitriol) nhờ enzyme 1-α-hydroxylase.

Các tác dụng nội tiết chính của 1,25[OH]₂D bao gồm:

• Tăng cường hấp thu canxi và phốt pho từ ruột.
• Tăng tái hấp thu canxi ở ống thận.
• Điều hòa hormone tuyến cận giáp thông qua cơ chế phản hồi âm.

Thông qua những hoạt động này, cơ thể duy trì được sự cân bằng canxi – rất quan trọng để tim, cơ và não hoạt động bình thường. Quá trình bảo tồn canxi này chỉ có thể duy trì khi có đủ vitamin D.

Sự hiểu biết mới về tác dụng miễn dịch của vitamin D

Mặc dù các tác dụng nội tiết của vitamin D trong việc chuyển hóa canxi đã được hiểu rõ, nhưng câu chuyện về loại vitamin này không dừng lại ở đó. Ngay từ đầu thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu đã nhận thấy trẻ em mắc bệnh còi xương (do thiếu Vitamin D) thường dễ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp hơn, ốm yếu và giảm năng lượng.

Một trong những cơ chế hoạt động miễn dịch của vitamin D là thông qua một peptide kháng khuẩn nội sinh tên là cathelicidin (LL-37), được hệ thống miễn dịch bẩm sinh sản xuất để đáp ứng lại sự xâm nhập của vi khuẩn. Cả 1,25[OH]₂D và 25(OH)D đều có khả năng kích thích sự biểu hiện cathelicidin trong các đại thực bào.

Nghiên cứu mang tính bước ngoặt của Liu và cộng sự (2006) đã chứng minh cách vitamin D tham gia vào hệ thống miễn dịch bẩm sinh. Họ phát hiện ra rằng việc bổ sung 25(OH)D vào các mẫu huyết thanh thiếu hụt Vitamin D đã khôi phục khả năng tiêu diệt vi khuẩn của đại thực bào. Điều này đặc biệt quan trọng đối với phụ nữ mang thai, thai nhi, phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh bú mẹ.

Tác dụng của vitamin D không chỉ giới hạn ở hệ miễn dịch bẩm sinh mà còn mở rộng sang hệ thống miễn dịch thích ứng (tế bào lympho T và B). Trong khi 1,25[OH]₂D kích hoạt hoạt động diệt khuẩn trong đại thực bào, nó lại có tác dụng chống viêm trong tế bào lympho. Nó ức chế sự tăng sinh của tế bào B và thúc đẩy sự phát triển của các tế bào T điều hòa có tác dụng ức chế miễn dịch.

Những phát hiện này giúp giải thích mối liên hệ đáng kể giữa tình trạng thiếu hụt vitamin D và các bệnh tự miễn như:

• Lupus ban đỏ hệ thống.
• Bệnh đa xơ cứng.
• Viêm khớp dạng thấp.
• Bệnh tiểu đường (cả type 1 và type 2).
• Một số bệnh ung thư (đại trực tràng, vú, tuyến tiền liệt).

Nguồn: Wagner, C. L., Taylor, S. N., Johnson, D. D., & Hollis, B. W. (2012). The role of vitamin D in pregnancy and lactation: Emerging concepts. Women’s Health, 8 (3), 323–340.

Tự học RHM > Website: https://tuhocrhm.com/
Facebook: https://www.facebook.com/tuhocrhm
Instagram: https://www.instagram.com/tuhocrhm/