Ba khía cạnh của màu sắc

Để tăng tính khách quan trong truyền tải thông tin về màu sắc, trong gần một thế kỷ, các tài liệu nha khoa đã thảo luận và ủng hộ việc phân loại màu sắc theo 3 khía cạnh do nghệ sĩ người Mỹ Albert Munsell đề xuất vào năm 1898. Trong hệ thống này, màu sắc có thể được thể hiện bằng sự tương tác của ba mặt là: Tông màu (HUE), Độ “tinh khiết” (CHROMA) và Độ sáng (VALUE).

TÔNG MÀU (HUE)

Tông màu là mặt dễ nhận biết nhất của màu sắc, vì nó tương ứng với tên của màu sắc. Đó là thứ giúp phân biệt một màu với màu khác, tức là màu vàng với màu đỏ, hoặc màu xanh lá cây với màu xanh lam (Hình 6). Hue cũng được mô tả là bước sóng phản xạ chính, là kết quả của sự tương tác giữa năng lượng ánh sáng và vật thể. Trong Nha khoa, màu có sắc độ thay đổi ít nhất, do sự biến đổi nhỏ giữa các sắc thái của răng (giới hạn trong các biến thể giữa màu vàng và màu cam).

ĐỘ “TINH KHIẾT” (CHROMA)

Chroma là mức độ bão hòa, cường độ, độ tinh khiết hoặc lượng sắc tố có trong một màu (hue) cụ thể, khiến cho không thể so sánh mặt này giữa các màu khác nhau (Hình 7). Đặc tính này sẽ được xác định dựa vào mức độ hiện diện của màu trắng, xám và đen trong một màu. Trong các vật xuyên sáng, độ tinh khiết bị ảnh hưởng mạnh bởi độ dày của vật liệu. Trong răng tự nhiên, nó thay đổi từ răng này sang răng khác và giữa vùng này với vùng khác trong cùng một răng.

ĐỘ SÁNG (VALUE)

Độ sáng là mặt khó xác định nhất của màu sắc và là khả năng phản xạ ánh sáng của một vật thể. Thang độ sáng được giới hạn ở đầu trên bởi màu trắng (giá trị cao), thể hiện màu rõ nhất có thể và ở đầu dưới bởi màu đen (giá trị thấp), thể hiện độ sáng thấp nhất mà một màu có thể hiển thị. Ở đâu đó ở giữa, có một thang màu được tạo thành từ các sắc thái khác nhau của màu xám (Hình 8). Khi xem xét việc lựa chọn và tái tạo màu trong Nha khoa, độ sáng là mặt quan trọng nhất, vì sự khác biệt nhỏ về độ sáng dễ dàng nhận ra hơn những khác biệt nhỏ về tông màu và độ tinh khiết.

Độ trong (Translucency)

Răng của con người có độ trong khác nhau, có thể thay đổi tùy theo độ dày của men răng và ngà răng. Tương tự, điều này cũng xảy ra với nhựa composite và sứ nha khoa. Nói cách khác, việc tăng độ dày của các mô và vật liệu này sẽ làm tăng độ mờ và giảm độ trong của chúng.

Được định nghĩa là lượng ánh sáng tương đối truyền qua một vật liệu, độ trong có thể được coi là trung gian giữa sự chặn hoàn toàn của các tia sáng (đục - opaque) và sự xuyên sáng toàn bộ của chúng (trong suốt - transparent). Do đó, các vật thể trong cho phép ánh sáng truyền qua chúng một phần làm thay đổi nó ở mức độ lớn hơn hoặc nhỏ hơn.

Việc đánh giá màu sắc ở thể trong phức tạp hơn so với thể không trong suốt. Hue, chroma và value là các tham số không đủ để mô tả chính xác các hiệu ứng quang học quan sát được trong các vật thể xuyên sáng. Vì lý do này, độ trong được coi là khía cạnh thứ tư (về màu sắc) được dùng trong Nha khoa phục hồi. Trong khái niệm bốn chiều này, độ sáng vẫn là quan trọng nhất và thứ hai là độ trong suốt.

Ngoài độ dày, một yếu tố khác ảnh hưởng đến độ trong của răng là kết cấu bề mặt (Texture). Nó liên quan đến hình dạng bề mặt của các vật thể. Nói chung, người ta có thể chia nó thành cấu trúc vĩ mô và vi mô (Hình 10).

• Cấu trúc vĩ mô là những dạng ‘địa hình’ được tìm thấy trên bề mặt men, chẳng hạn như các gờ và rãnh phát triển, và chịu trách nhiệm cho các vùng phản xạ ánh sáng rộng.
• Cấu trúc vi mô được hình thành do những thay đổi nhỏ của bề mặt men răng (như các rãnh perikymata). Bề mặt giàu perikymata có trách nhiệm tạo ra các vùng phản xạ khuếch tán trên bề mặt răng và do đó làm giảm độ trong suốt.

Động học về màu trong răng tự nhiên

Răng được hình thành bởi sự chồng lấp của men răng lên trên ngà răng. Một yếu tố chính khi nghiên cứu màu sắc răng là sự thay đổi độ dày của các mô này trong quá trình lão hóa sinh lý.

Trong răng tự nhiên, độ sáng là một đặc điểm liên quan đến men răng, trong khi độ tinh khiết và tông màu là đặc trưng của ngà răng. Những người trẻ có men răng dày hơn người cao tuổi, và do đó răng sáng hơn. Khi độ mòn tăng và độ dày của lớp men giảm, độ trong của men tăng lên, cho phép độ tinh khiết và tông màu của ngà răng ngày càng trở nên rõ ràng.

Do đó, men răng đóng một vai trò quan trọng như một "màng lọc" (Hình 11, 12 và 13):

• Ở 1/3 cổ: Men răng mỏng, màu ngà răng gần như chỉ bị làm loãng đi một ít nên có độ tinh khiết (chroma) cao.
• Ở 1/3 giữa: Men dày hơn, lọc đáng kể các đặc điểm của ngà răng, làm cho vùng này có độ sáng (value) cao và độ bão hòa thấp.
• Ở cạnh cắn: Nơi ngà răng mỏng hoặc không có, tông màu và độ tinh khiết được thay thế bằng các hiệu ứng trong suốt và đục.

Tính chất quang học của mô răng

Ngoài độ trong, men răng và ngà răng còn có các đặc tính quang học khác mang lại vẻ đẹp tự nhiên: Opalescence (hiện tượng nhiễu sắc) và Huỳnh quang (Fluorescence) (Hình 14).

Opalescence xảy ra bằng cách tán xạ các bước sóng ngắn của quang phổ khả kiến, làm cho vật thể có màu xanh hơn dưới ánh sáng phản xạ và màu da cam hơn dưới ánh sáng truyền qua. Nó được nhìn thấy rõ nhất ở vùng rìa cắn răng cửa giữa hàm trên dưới dạng hơi xanh, gọi là quầng (halo) opalescent.

Ngoài ra, opalescence còn tạo ra hiện tượng counter-opalescence, quan sát thấy ở vùng núm răng trước (Hình 16) với sự xuất hiện của màu da cam. Điều này xảy ra khi các bước sóng dài truyền qua men răng và phản xạ ngược lại. Tầm quan sát hiện tượng này phụ thuộc vào nền (background) phía sau răng (Hình 17).

Huỳnh quang là sự phát xạ ánh sáng tự phát. Trong răng, huỳnh quang gắn liền với lượng chất hữu cơ (collagen, tryptophan, pyrimidine...), do đó cường độ của nó trong ngà răng cao hơn gấp ba lần so với men răng. Dưới ánh sáng tự nhiên (đặc biệt là tia UV), huỳnh quang làm cho răng sáng bóng hơn, tạo ra “sự phát quang bên trong”.

Bảng so màu

So sánh trực quan răng tự nhiên với bảng so màu vẫn là phương tiện chính để lựa chọn màu trong Nha khoa. Hiện tại, Vitapan Classical® (VC) và 3D-Master Vita® (V3DM) là hai bảng màu phổ biến nhất.

Bảng so màu Vitapan Classical® (VC): Bảng này (Hình 20) có 4 nhóm sắc thái: A (nâu), B (vàng), C (xám) và D (đỏ). Các mức độ bão hòa được biểu thị bằng số (vd: A1, A2, A3...). Mặc dù phổ biến, bảng VC có nhược điểm về sự không nhất quán của độ tinh khiết. Để khắc phục, nhiều tác giả đề xuất sắp xếp lại các tab theo độ sáng (Value): B1, A1, D2, A2, B2, C1, C2, D4, D3, A3, B3, A3.5, B4, C3, A4, C4.

Bảng so màu 3D-Master Vita® (V3DM): Phát triển năm 1998, bảng này (Hình 21) trình bày các tab màu thành 5 nhóm theo độ sáng (Từ 1 - sáng nhất đến 5 - tối nhất). Quy trình chọn màu:

1. Chọn độ sáng (Value).
2. Chọn độ tinh khiết (Chroma) trong nhóm độ sáng đã chọn.
3. Chọn tông màu (Hue - L: hơi vàng, M: ở giữa, R: hơi đỏ).

Bảng V3DM được chứng minh là cho phép lựa chọn màu sắc chính xác và khoa học hơn.

Chọn màu cho Veneer

Màu sắc của Veneer sứ là kết quả tương tác ánh sáng giữa 3 yếu tố: Sứ, Xi măng nhựa và Chất nền răng.

• Độ dày của sứ: Veneer có độ dày từ 0,3 mm đến 1,5 mm. Sứ càng dày thì độ trong càng giảm, lúc này màu của sứ sẽ lấn át màu của cùi răng và xi măng. Ngược lại, veneer mỏng (contact lens) sẽ chịu ảnh hưởng mạnh bởi màu của cùi răng.
• Xi măng nhựa: Có nhiều màu sắc và độ trong khác nhau, đóng vai trò trung hòa và tinh chỉnh màu sắc cuối cùng.

Giao tiếp với Labo: Bước chuyển thông tin màu về lab là vô cùng quan trọng. Bác sĩ cần cung cấp:

• Ảnh chụp: Chụp ảnh với bảng so màu đặt ngay dưới cạnh cắn của răng. Nên chụp 3 tab màu: 1 màu lý tưởng nhất, 1 màu sáng hơn và 1 màu tối hơn. Chụp ảnh đen trắng giúp kỹ thuật viên đánh giá chính xác độ sáng (Value). Chụp răng với phông nền đen để thấy rõ độ trong (Translucency) và hiệu ứng opalescence.
• Bản đồ màu (Chromatic maps): Vẽ chi tiết các điểm cần stain màu, các vùng đặc trưng.

Thứ tự ưu tiên khi tái tạo màu: Trong quá trình đánh giá và tái tạo, cần tuân thủ thứ tự quan trọng giảm dần sau đây:

1. Hình dạng (Shape).
2. Địa hình và kết cấu bề mặt (Texture).
3. Độ sáng (Value).
4. Độ trong (Translucency).
5. Độ tinh khiết (Chroma).
6. Tông màu (Hue).

Tái tạo chính xác hình dạng, kết cấu và độ sáng sẽ giúp che lấp đi những sai sót nhỏ về tông màu và độ tinh khiết.

Nguồn tham khảo: Cardoso, P. de C., & Decurcio, R. (2018). Ceramic Veneers: contact lenses and fragments (1st ed.). Ponto Publishing Ltd.