Khi TMD (Rối loạn Thái dương hàm) là cấp tính, liệu pháp hướng đến căn nguyên thường đủ để giảm và thường loại bỏ các triệu chứng. Tuy nhiên, khi các triệu chứng kéo dài, việc xử trí trở nên khó khăn hơn nhiều. TMD mãn tính thường không được giải quyết bằng các thủ thuật nha khoa đơn giản (ví dụ: khí cụ khớp cắn/máng nhai). Điều này có thể là do sự hiện diện của các yếu tố quan trọng khác không liên quan đến tình trạng răng miệng, đặc biệt là các vấn đề tâm lý xã hội liên quan đến những thay đổi sinh lý do não kiểm soát.

Mối liên hệ giữa TMD mãn tính và Tâm lý xã hội

Trong một nghiên cứu thú vị của Phillips và cộng sự, 166 bệnh nhân có các triệu chứng TMD cấp tính đã được đánh giá về mặt tâm lý xã hội nhưng không được đưa ra bất kỳ phương pháp điều trị chính thức nào. Sau 6 tháng, kết quả cho thấy những người phát triển thành TMD mãn tính có nhiều rối loạn lo âu và rối loạn trầm cảm hơn những người đã khỏi bệnh.

• Nam giới phát triển TMD mãn tính có nhiều khả năng biểu hiện rối loạn nhân cách.
• Phụ nữ có nhiều khả năng biểu hiện mức độ đáng kể của một bệnh lý tâm thần chính.

Ý nghĩa quan trọng ở đây là một số cá nhân có thể có các vấn đề tâm lý xã hội và phản ứng sinh lý bị thay đổi đối với các kích thích, khiến họ dễ trở thành bệnh nhân TMD mãn tính. Những chấn thương tinh thần trước đó có thể điều chỉnh hệ thần kinh tự chủ một cách mãn tính. Sự rối loạn sinh lý này khiến việc phục hồi khó khăn hơn. Đây là lý do tại sao khi TMD trở thành mãn tính, nên xem xét phương pháp tiếp cận theo nhóm đa chuyên khoa (nha sĩ, nhà tâm lý học và nhà vật lý trị liệu).

Đặc điểm của bệnh nhân TMD mãn tính

Trong phòng thí nghiệm nghiên cứu tại Đại học Kentucky, chúng tôi nhận thấy những người bị đau nhức xương khớp mãn tính được phân biệt theo 5 đặc điểm chính:

1. Cường độ đau và độ nhạy cảm cao: Họ báo cáo cường độ đau lớn hơn và nhạy cảm hơn với các kích thích gây đau ở vùng thần kinh sinh ba.
2. Mệt mỏi nghiêm trọng: Làm suy giảm hoạt động bình thường hàng ngày.
3. Trầm cảm: Đây là đặc điểm rất thường gặp đi kèm với sự mệt mỏi.
4. Kiểu thở bị gián đoạn: Mức carbon dioxide cuối kì thở ra ở những bệnh nhân này thấp hơn bình thường, cho thấy kiểu thở bị thay đổi góp phần vào tình trạng “rối loạn điều hòa thể chất” tổng thể.
5. Rối loạn giấc ngủ: Khó bắt đầu giấc ngủ hoặc thường xuyên thức giấc giữa chừng.

Những đặc điểm này đại diện cho "rối loạn điều hòa tự động" và cung cấp hướng cho việc áp dụng các chiến lược can thiệp cụ thể.

Phương pháp Tự điều chỉnh thể chất (Physical Self-Regulation - PSR)

Dựa trên kết quả nghiên cứu của Peter Bertrand và Charles Carlson (1993), phương pháp Tự điều chỉnh thể chất (PSR) được ra đời. Trọng tâm của phương pháp này là:

1. Giải quyết cơn đau và mệt mỏi như một rối loạn sinh lý cần điều chỉnh.
2. Quản lý chứng rối loạn điều hòa tự động.
3. Thay đổi kiểu thở rối loạn chức năng.
4. Cải thiện giấc ngủ.

Năm 1997, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã so sánh phương pháp PSR với phương pháp chăm sóc nha khoa tiêu chuẩn (SDC - bao gồm cả việc dùng máng nhai). Sau 6 tháng theo dõi, nhóm áp dụng PSR báo cáo ít đau hơn và có khả năng há miệng tối đa thoải mái hơn so với nhóm SDC.

8 Lĩnh vực giáo dục và đào tạo của PSR

Phương pháp PSR bao gồm 8 bước huấn luyện để bệnh nhân làm chủ cơ thể:

1. Giải thích tình trạng bệnh: Cung cấp cho bệnh nhân sự hiểu biết rõ ràng về bệnh lý của họ và cơ hội để tự giải quyết vấn đề.
2. Vị trí nghỉ ngơi của hàm: Hướng dẫn bệnh nhân về tư thế nghỉ ngơi của vùng miệng mặt (môi chạm nhẹ, răng cách xa nhau, lưỡi đặt nhẹ lên vòm miệng) để giảm kích hoạt cơ không cần thiết.
3. Điều chỉnh lại nhận cảm cơ thể: Nâng cao nhận thức về vị trí tư thế, đặc biệt là vùng đầu và cổ.
4. Thư giãn cơ lưng trên: Bài tập chuyển động nhẹ nhàng của các nhóm cơ hình thoi giúp giảm căng mỏi vai gáy.
5. Quy trình thư giãn sâu: Hướng dẫn định vị các cấu trúc cơ thể để thực hiện thư giãn sâu ít nhất 2 lần/ngày, giúp giảm căng thẳng.
6. Thở bằng cơ hoành (Thở bụng): Hướng dẫn thở chậm và sâu bằng cơ hoành để làm dịu hệ thần kinh tự chủ khi cơ thể không hoạt động.
7. Vệ sinh giấc ngủ: Hướng dẫn tư thế bắt đầu giấc ngủ thoải mái và các thói quen giúp ngủ ngon hơn.
8. Dinh dưỡng và tập thể dục: Hướng dẫn về vai trò của việc ăn uống, dinh dưỡng và tập thể dục nhẹ nhàng để phục hồi chức năng bình thường.

Tầm quan trọng của PSR trong thực hành lâm sàng

Phương pháp PSR tập trung vào việc hiểu đau như một rối loạn sinh lý được quản lý tốt nhất bằng cách nghỉ ngơi, dinh dưỡng, sửa chữa mô, điều chỉnh hành vi tự động. PSR hạn chế bất kỳ hoạt động nào làm tăng cảm giác đau.

PSR không chỉ hiệu quả với rối loạn đau cơ nhai mà còn hỗ trợ kiểm soát các rối loạn nội khớp (như dời đĩa khớp). Nó giúp bệnh nhân nhận biết thói quen đồng co cơ (cắn chặt răng) làm tăng áp lực nội khớp. Bằng cách giảm tải cơ, PSR giúp khớp phục hồi và lấy lại biên độ vận động.

Những thách thức khi áp dụng PSR

Có hai rào cản lớn cần vượt qua khi áp dụng phương pháp này:

1. Sự nghi ngờ từ bệnh nhân (và cả bác sĩ): Vì những nguyên tắc của PSR nghe có vẻ quá đơn giản (thở, thư giãn, chỉnh tư thế), nhiều người không tin rằng nó có thể chữa được cơn đau mãn tính kéo dài. Bác sĩ cần thuyết phục bệnh nhân bằng cơ sở khoa học.
2. Sự chủ động của bệnh nhân: Nhiều bệnh nhân có tâm lý thụ động, chỉ muốn "uống một viên thuốc" hoặc "mang một cái máng nhai" để khỏi bệnh ngay lập tức. PSR đòi hỏi bệnh nhân phải tích cực tham gia, luyện tập và thay đổi thói quen hàng ngày. Nó không đến một cách tự nhiên mà cần sự kiên trì.

Tuy nhiên, nỗ lực này hoàn toàn xứng đáng để mang lại hiệu quả giảm đau lâu dài và bền vững.

(Dưới đây là bảng tổng hợp các chiến lược và kỹ thuật điều trị PSR do Tiến sĩ Carlson và Bertrand thiết kế)

Nguồn: Okeson, J. P. (2013). Management of temporomandibular disorders and occlusion. St. Louis: Mosby.