Thun liên hàm là khí cụ chỉnh nha được sử dụng rộng rãi trong nhiều trường hợp sai khớp cắn khác nhau. Ưu điểm chính của chúng là chi phí thấp, bệnh nhân dễ dàng đeo và tháo, và có tính ứng dụng cao. Nhược điểm nổi bật là yêu cầu sự hợp tác của bệnh nhân và các tác dụng phụ thường xuất hiện trong các phương pháp điều trị. Kiến thức về cơ sinh học liên quan đến việc sử dụng thun liên hàm rất cần thiết để tận dụng tối đa các tác dụng mong muốn và tránh những tác dụng không mong muốn.

Giới thiệu chung

Thun liên hàm là khí cụ có thể tháo rời được sử dụng trong hầu hết các trường hợp điều trị chỉnh nha, chẳng hạn như hỗ trợ điều chỉnh các vấn đề trong tương quan theo chiều trước sau, chiều dọc hoặc chiều ngang. Chúng đã được sử dụng từ cuối thế kỷ 19, thun liên hàm đầu tiên chỉ được làm bằng latex, hiện vẫn là loại thun được sử dụng nhiều nhất. Tuy nhiên, thun tổng hợp hiện đang được sản xuất cho bệnh nhân dị ứng với latex.

Ưu điểm:

• Chi phí thấp.
• Có thể tháo rời, tạo điều kiện thuận lợi cho việc ăn và vệ sinh răng miệng.
• Bệnh nhân dễ dàng móc vào và tháo ra.
• Thẩm mỹ có thể chấp nhận được.
• Tính linh hoạt cao trong sinh cơ học chỉnh nha.

Nhược điểm:

• Cần sự hợp tác của bệnh nhân.
• Giảm độ đàn hồi trong môi trường miệng.
• Tác dụng phụ (tiêu chân răng, mặt phẳng nhai bất cân xứng, xoay răng...).
• Dị ứng Latex (tùy người).

Sự cần thiết phải có sự hợp tác đáng kể từ phía bệnh nhân, cũng như các tác dụng phụ thường gặp là những nguyên nhân chính dẫn đến việc thay thế thun bằng neo chặn trong xương (Minivis) trong một số trường hợp. Tuy nhiên, chúng vẫn được sử dụng rộng rãi như một lựa chọn thận trọng hơn.

Phân loại thun liên hàm

Tương quan theo chiều trước sau (AP)

• Hạng II hoặc Hạng III (2 bên).
• Hạng II hoặc Hạng III (1 bên).
• Với khí cụ trượt (Hạng II hoặc Hạng III).

Tương quan theo chiều dọc (Khớp cắn lồng múi)

• Hạng I, Hạng II hoặc Hạng III (răng sau hai bên).
• Hạng I, Hạng II hoặc Hạng III (răng sau một bên).
• Răng trước.

Tương quan theo chiều ngang

• Cắn chéo.
• Cắn ngược.
• Đường giữa.

Tương quan theo chiều trước sau (AP)

Thun liên hàm Hạng II

Thun loại II có thể là thun liên hàm được sử dụng nhiều nhất. Về cơ bản, nó có hướng ngang và mục tiêu của nó là di chuyển các răng trên ra sau và các răng dưới ra trước. Nó cũng được dùng để hỗ trợ mất neo chặn phía sau hàm dưới, chuyển động lui của các răng trước hàm trên, hoặc làm mất bù trừ cho phẫu thuật chỉnh hình ở các trường hợp hạng III.

Thiết lập neo chặn: Nên hoàn tất việc sắp đều và làm thẳng hàng cả hai cung răng đến dây SS hình chữ nhật (0,019 x 0,025) để giảm tác dụng không mong muốn.

• Cần bẻ tip back bend phía sau theo hướng step down và kích hoạt toe-in vào răng cối lớn thứ hai hàm dưới để tránh nghiêng gần, nghiêng ngoài và xoay răng.
• Hàm dưới: Kích hoạt torque chân răng hướng ra ngoài ở các răng cửa để giảm thiểu sự chìa ra.
• Hàm trên: Tăng torque của các răng cửa để tránh các răng này bị dựng đứng.

Hình 1: Thiết lập neo chặn trên dây SS hình chữ nhật để sử dụng thun hạng II.

Cách móc thun:

• Nên móc từ các răng cối lớn thứ hai hàm dưới (để tạo hướng lực ngang hơn).
• Ở hàm trên: Móc vào hook hàn hoặc kẹp ở vùng giữa răng cửa bên và răng nanh, hướng xuống dưới mặt nhai. Tránh móc trực tiếp vào hook mắc cài răng nanh vì dễ làm xoay, nghiêng xa thân răng nanh và mở khe thưa.

Kích thước, Lực và Thời gian đeo:

• Loại 1/4 inch, 5/16 inch hoặc 3/8 inch. Lực trung bình 200gr mỗi bên.
• Giai đoạn hoạt động: Đeo 24 giờ (chỉ bỏ khi ăn, vệ sinh).
• Giai đoạn duy trì: Lực nhẹ, 24 giờ. Sau duy trì: 12 giờ/ngày.

Tác dụng phụ: Xoay mặt phẳng nhai theo chiều kim đồng hồ (pitch axis), trồi răng cối hàm dưới, răng cửa hàm trên thẳng đứng, răng cửa hàm dưới nghiêng ngoài, răng sau hàm trên nghiêng xa, răng sau hàm dưới nghiêng gần và tiêu ngót chân răng (Hình 2).

Hình 2: Các tác dụng phụ thường gặp khi sử dụng thun hạng II.

Hình 3: Ứng dụng lâm sàng thun hạng II.

Thun liên hàm Hạng III

Mục đích chính là di chuyển các răng hàm trên về phía gần và các răng hàm dưới về phía xa. Rất giống với thun loại II về lực và thời gian đeo, nhưng đảo ngược ở các cung răng. Nó được dùng tăng mất neo chặn ở hàm trên, lùi hàm dưới, hoặc làm mất bù bệnh nhân hạng II trước phẫu thuật.

Thiết lập neo chặn:

• Bẻ tip back theo hướng step up và kích hoạt toe-in ở răng cối lớn thứ hai hàm trên.
• Kích hoạt lingual torque ở răng cửa dưới để tránh dựng đứng quá mức. Giảm moment xoắn ở răng cửa trên (hoạt động như buccal torque).

Hình 4: Chuẩn bị neo chặn cho thun hạng III.

Cách móc thun: Móc vào các răng cối lớn thứ hai hàm trên, và móc vào các móc hàn vào dây cung dưới ở vùng giữa răng cửa bên và răng nanh.

Tác dụng phụ: Xoay ngược chiều kim đồng hồ mặt phẳng nhai, trồi răng cối hàm trên, răng cửa hàm dưới dựng đứng, răng cửa hàm trên chìa ra, răng sau hàm dưới nghiêng xa và răng sau hàm trên nghiêng gần (Hình 5). Thun Hạng III sẽ làm giảm mức độ lộ răng trước hàm trên khi cười.

Hình 5: Các tác dụng phụ của dây thun hạng III.

Thun liên hàm 1 bên và Khí cụ trượt (Jig)

Sử dụng 1 bên: Dùng để điều chỉnh sự bất đối xứng. Tác dụng phụ thường gặp là xu hướng nghiêng mặt phẳng nhai phía trước (roll axis) do lực trồi xảy ra một bên. Chỉ nên sử dụng thời gian ngắn (tối đa 3 tháng) và có thể kết hợp thun liên hàm theo chiều dọc ở phía đối diện để cân bằng (Hình 7, 8).

Hình 7: Tác dụng phụ khi sử dụng thun hạng II một bên.

Khí cụ (Jig) trượt: Khí cụ trượt giảm thiểu lực trồi ở vùng răng trước bằng cách tạo liên kết theo chiều ngang hơn và phân bố lực di xa của thun liên hàm ở vùng răng sau, giảm thiểu xu hướng đóng khoảng không đối xứng (Hình 11).

Hình 11: Cơ sinh học của thun hạng II một bên kết hợp với jig trượt.

Thun điều chỉnh theo chiều dọc (Khớp cắn lồng múi)

Được sử dụng để cải thiện mối tương quan khớp cắn lồng múi theo chiều đứng. Cần sử dụng dây thép hình chữ nhật (0,019 × 0,025) để kiểm soát torque. Nên đeo thun trên móc được gắn trên dây cung thay vì móc trực tiếp lên mắc cài để hạn chế tác dụng phụ.

Tác dụng phụ chính: Sự thay đổi torque, với chuyển động nghiêng vào trong của thân răng và chân răng nghiêng ngoài. Khớp cắn có thể hở ở múi trong do torque răng không đúng (Hình 13, 14).

Hình 13: Tác dụng phụ khi tạo khớp cắn lồng múi vùng răng sau.

Thun hạng I theo chiều dọc

Làm trồi cung răng mà không điều chỉnh chiều trước sau. Các vị trí đeo thun phía gần và phía xa thường nằm trên cùng một cung hàm (Ví dụ: Thun tam giác, thun chữ M, chữ W).

Hình 16: Hai cách mắc (M và W) của thun hạng I theo chiều đứng.

Thun hạng II theo chiều dọc

Cải thiện khớp cắn lồng múi kết hợp với dịch chuyển nhỏ về phía sau của răng hàm trên và ra trước của răng hàm dưới. Thường dùng cách móc hình tam giác, hình thang (phía xa cung hàm dưới, phía gần cung hàm trên) hoặc móc hình chữ N.

Hình 19: Hai cách móc (N và N góc lớn) của thun đứng hạng II.

Thun hạng III theo chiều dọc

Tương tự hạng II nhưng vị trí ngược lại (phía xa hàm trên, phía gần hàm dưới). Sử dụng cách móc tam giác, hình thang hoặc N nghịch đảo.

Hình 22: Móc thun (N nghịch đảo và N nghịch đảo dài) cho hạng III.

Thun vùng răng trước

Dùng để đóng khớp cắn hở bằng cách trồi răng trên và dưới. Nguy cơ tiêu chân răng cao. Cần dùng lực đều trên các vùng để tránh tạo mặt phẳng cong trên cung răng (hiệu ứng nụ cười bị lệch).

Thun điều chỉnh mặt phẳng ngang

Sử dụng để điều chỉnh cắn chéo, cắn kéo (Brodie bite) hoặc sai lệch nhỏ đường giữa.

• Cắn chéo: Móc nút từ mặt trong răng này sang mặt ngoài răng đối diện. Thường dùng máng nâng khớp để tránh cắn đứt thun. Tác dụng phụ là răng mang thun bị trồi, nghiêng và mất torque (cần dây chữ nhật hoặc TPA để kiểm soát).
• Đường giữa: Móc chéo giữa hàm trên và dưới. Tác dụng phụ lớn nhất là nghiêng mặt phẳng nhai (roll axis) và sai độ tip của răng trước (Hình 26). Không nên sử dụng kéo dài.

Hình 26: Cơ sinh học của chỉnh đường giữa bằng thun liên hàm.

Thun liên hàm trong khay trong suốt (Clear Aligners)

Khay trong suốt hạn chế trong việc di chuyển toàn bộ cung hàm (chỉnh Hạng II, III). Do đó, cần sử dụng thun liên hàm kết hợp.

• Không móc thun trực tiếp lên khay ở vùng răng sau (vì khay ít lưu giữ, dễ bị bật khay). Nên dán button trực tiếp lên răng cối lớn.
• Ở vùng răng trước, khay ổn định hơn nên có thể móc trực tiếp vào các đường cắt (cutout) trên khay, kết hợp gắn attachment trên răng nanh để tăng lưu giữ (Hình 28).

Hình 28: Thun liên hàm với khay trong suốt.

Các tác dụng phụ khác cần lưu ý

1. Tiêu ngót chân răng: Lực kéo không đổi kết hợp với sự tháo ra/đeo vào (chuyển động qua lại) dễ gây tiêu chân răng trước. Tránh dùng ở bệnh nhân mất xương.
2. Dị ứng Latex: Cân nhắc thun tổng hợp hoặc silicone (3-17% dân số dị ứng).
3. Lung lay răng: Răng lung lay nhẹ là bình thường do dây chằng nha chu dày lên. Nó sẽ ổn định trong giai đoạn duy trì.
4. Đau khớp/Mỏi cơ (TMD): Nếu lực thun bất đối xứng gây đau nhẹ, giảm thời gian đeo rồi tăng dần. Nếu đau dữ dội, ngưng thun, chườm đá và dùng thuốc, đổi kế hoạch cơ học.

Nguồn tham khảo: Farret M. M. (2023). Orthodontic biomechanics with intermaxillary elastics. Dental press journal of orthodontics, 28 (3), e23spe3.

Tự học RHM

• Website: https://tuhocrhm.com/
• Facebook: https://www.facebook.com/tuhocrhm