Răng mọc ngầm và sự mất khoảng mọc răng

Chúng ta hãy xem xét các sự kiện giữa khoảng thời gian tiểu phẫu loại bỏ yếu tố cản trở và sự mọc hoàn toàn của răng ngầm vào khoảng trống trong cung răng. Khoảng thời gian này phụ thuộc vào: khoảng cách ban đầu giữa răng và mặt phẳng nhai, giai đoạn phát triển chân răng, tuổi của bệnh nhân và tình trạng mô cứng/mô mềm sau tiểu phẫu.

Trong khoảng thời gian chờ đợi này, có những vấn đề cần được giải quyết. Những thay đổi cục bộ ở răng đã mọc, chẳng hạn như mất khoảng và nghiêng các răng lân cận, có thể xảy ra. Sự can thiệp bằng phẫu thuật có khả năng gây ra tình trạng xô lệch do mất mô nâng đỡ và mất tiếp xúc giữa các răng.

Nếu một u răng (odontoma) hoặc răng dư tạo ra trở ngại cho một răng vĩnh viễn chưa mọc, nó có thể khiến răng vĩnh viễn bị dịch chuyển đáng kể. Trong trường hợp như vậy, phương pháp điều trị lý tưởng là loại bỏ vật cản và giữ nguyên răng sữa, vì răng sữa sẽ có chức năng duy trì khoảng trong thời gian cần thiết để răng vĩnh viễn mọc bình thường.

Tuy nhiên, để có thể thực hiện phẫu thuật bóc u/nhổ răng dư, thông thường cần phải nhổ luôn răng sữa phía trên. Điều này làm cho việc duy trì khoảng tạm thời trở nên cực kỳ quan trọng, đặc biệt là ở vùng răng sau. Cần lập kế hoạch chỉnh nha trước, tốt nhất là trước hoặc ngay sau khi phẫu thuật. Khí cụ giữ khoảng nên được gắn và giữ lại cho đến khi răng vĩnh viễn mọc lên hoàn toàn.

Sự mọc ngầm của răng thường liên quan đến thiếu khoảng trên cung hàm do sự xô lệch của các răng lân cận. Trong những trường hợp này, sự mọc tự phát của một răng khó có thể xảy ra trừ khi có đủ khoảng. Sẽ tốt hơn nếu trì hoãn việc loại bỏ các yếu tố cản trở cho đến khi sự phát triển chân răng đủ (đạt 2/3 chiều dài) để mọc lên đúng mong muốn. Tuy nhiên, bản chất hoàn toàn lành tính của răng dư và u răng khiến những vật cản này được coi là ngoại lệ, và thời điểm bóc tách loại bỏ chúng có thể linh hoạt hơn.

Vấn đề này thuộc về ai? (Ai phát hiện và điều trị?)

Bệnh nhân hiếm khi đến nha sĩ để phàn nàn về một chiếc răng mọc ngầm. Quả thực, họ thường hoàn toàn không biết sự bất thường này tồn tại vì không đau, không khó chịu và không sưng tấy. Người bình thường sẽ không nhận ra có một răng bị thiếu vì răng sữa vẫn còn nằm đó và không có khoảng trống nào lộ ra. Đại đa số răng mọc ngầm được phát hiện khá tình cờ khi khám răng định kỳ hoặc chụp X-quang toàn cảnh (Panorama).

Tuy nhiên, có hai tình huống mà sự bất thường về ngoại hình có thể thúc đẩy bệnh nhân tìm kiếm lời khuyên của các chuyên gia:

1. Trẻ 8-10 tuổi: Một răng cửa giữa hàm trên đã mọc lên khoảng một năm trước, nhưng răng cửa giữa còn lại vẫn bặt vô âm tín (Hình 1.8). Răng sữa có thể vẫn còn hoặc đã rụng. Cha mẹ nhận ra sự bất thường nhưng không biết rằng răng vĩnh viễn đang bị kẹt ngầm bên trong xương hàm.
2. Thiếu niên 14-15 tuổi: Bệnh nhân lo lắng vì một tổn thương sâu răng lớn, đổi màu xấu xí ở "răng nanh". Bệnh nhân thường không biết đó chỉ là răng nanh sữa tồn tại quá lâu. Cần giải thích cho họ rằng phương pháp đúng không phải là trám răng sữa, mà là nhổ bỏ nó và kéo răng nanh vĩnh viễn đang mọc ngầm ra ngoài.

Các triệu chứng khác (ít gặp hơn) có thể dẫn bệnh nhân đến khám là sự lung lay của các răng lân cận (do răng ngầm chèn ép làm tiêu ngót chân răng kế cận), sưng phồng xương không đau (nang mọc răng) hoặc viêm nhiễm chảy mủ do tủy răng sữa hoại tử.

Hình 1.8: Mất khoảng ở trẻ 10 tuổi do răng cửa giữa hàm trên bên phải bị kẹt.

Ban đầu, cần phải xác định xem liệu có khả năng cao là răng sẽ tự mọc sau khi yếu tố cản trở được loại bỏ hay không, hay bắt buộc phải dùng khí cụ chỉnh nha kéo răng. Để làm được điều này, phải đánh giá chính xác vị trí, góc nghiêng và khoảng trống trên cung răng.

Nhiều nha sĩ tổng quát khi thấy răng ngầm sẽ giới thiệu bệnh nhân đến Bác sĩ phẫu thuật Hàm mặt. Bác sĩ phẫu thuật sẽ nhổ răng sữa, lấy bỏ u răng/răng dư và bộc lộ răng ngầm. Đôi khi họ nhét một miếng gạc tẩm thuốc (CoePack®) để bộc lộ bề mặt răng ngầm, hy vọng nó tự mọc. Bác sĩ phẫu thuật thường sẽ theo dõi quá trình mọc tự nhiên trong vài tháng hoặc nhiều năm. Chỉ khi răng không mọc được, bệnh nhân mới bị đẩy sang Bác sĩ chỉnh nha.

Khuyến cáo: Điều khá rõ ràng là bệnh nhân lẽ ra phải được giới thiệu trực tiếp đến Bác sĩ chỉnh nha ngay từ đầu. Mặc dù bác sĩ chỉnh nha chưa gắn mắc cài ngay, nhưng với kế hoạch tổng thể (kết hợp chỉ định phẫu thuật bộc lộ ở đúng giai đoạn), kết quả điều trị sẽ chất lượng cao hơn và thời gian ngắn hơn rất nhiều.

Thời điểm can thiệp phẫu thuật

Thời gian và tính chất của quy trình phẫu thuật được xác định tại thời điểm chẩn đoán ban đầu, thông qua mức độ phát triển chân răng của các răng liên quan.

Tình huống 1: Phát hiện sớm ở trẻ nhỏ (Chân răng chưa phát triển)

Phát hiện bệnh lý như răng dư, u răng, nang ở trẻ rất nhỏ. Trong trường hợp này, việc phẫu thuật bộc lộ thân răng ngầm là KHÔNG phù hợp. Ta không nên kích thích răng mọc trước khi chân răng đạt ít nhất 1/2 đến 2/3 chiều dài. Thứ hai, ở giai đoạn này, răng chưa bị coi là "mọc ngầm". Nếu loại bỏ vật cản, nó vẫn có khả năng tự mọc.

Việc can thiệp quá thô bạo có nguy cơ làm hỏng mầm răng đang phát triển. Tuy nhiên, cũng không được bỏ mặc (Hình 1.9). Phương pháp đúng là phẫu thuật bóc tách thật cẩn thận u răng/răng dư mà không làm tổn thương mầm răng vĩnh viễn lân cận, sau đó theo dõi chờ răng tự mọc.

Hình 1.9: (a) Trường hợp có răng dư kẽ giữa ở trẻ 4 tuổi. (b) Trường hợp phát hiện u răng ở trẻ sơ sinh 1 tuổi.

Tình huống 2: Phát hiện muộn (Chân răng đã phát triển đủ)

Trường hợp này (Hình 1.10), răng cửa giữa hàm trên mọc lệch, chân răng đã dài 2/3 và đã sẵn sàng mọc. Phương pháp điều trị thích hợp là nhổ răng sữa và nhổ răng dư cản trở, hy vọng rằng việc này sẽ kích thích răng cửa vĩnh viễn tự mọc.

Trong nhiều trường hợp, việc mọc răng tự phát có thể xảy ra ngay cả khi chóp đã đóng, miễn là có đủ khoảng trống trên cung răng và răng ngầm ít bị lệch trục.

Tuy nhiên, với những răng nằm quá sâu, lệch trục nghiêm trọng hoặc nằm ngang, việc tự mọc là bất khả thi. Khi đó, bắt buộc phải dùng khí cụ chỉnh nha để chủ động kéo răng ra (bộc lộ và kéo răng ngầm).

Hình 1.10: Một đứa trẻ 8 tuổi có răng cửa giữa hàm trên bên trái chưa mọc do hai răng dư cản trở. Răng cửa vĩnh viễn đã phát triển đủ chiều dài chân răng để mọc.

Động lực của bệnh nhân và lựa chọn chỉnh nha

Sai khớp cắn hạng II (Angle Class II) ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngoại hình khuôn mặt (hô, vẩu). Do đó, động lực điều trị của bệnh nhân và phụ huynh rất cao (chiếm 75% lượng khách hàng phòng khám chỉnh nha dù tỷ lệ mắc trong cộng đồng chỉ 20-25%).

Ngược lại, ngoài trường hợp thiếu răng cửa giữa hàm trên, hầu hết các răng mọc ngầm đều không có triệu chứng và không làm biến dạng khuôn mặt (như răng nanh ngầm, răng cối nhỏ ngầm). Răng sữa vẫn nằm đó đảm bảo thẩm mỹ tạm thời. Do không thấy xấu, mong muốn điều trị của bệnh nhân là rất thấp.

Bác sĩ phải dành nhiều thời gian để giải thích cho bệnh nhân về các nguy cơ tiềm ẩn (tiêu ngót chân răng lân cận, nang thân răng) trước khi họ chấp nhận lên kế hoạch điều trị. Hơn nữa, việc kéo răng ngầm là một quá trình dài, đòi hỏi tái khám định kỳ và giữ gìn vệ sinh răng miệng xuất sắc. Nếu bệnh nhân bỏ cuộc giữa chừng khi răng ngầm mới được kéo ra một nửa, hậu quả sẽ rất tồi tệ.

Vì những lý do này, trước khi bắt đầu một kế hoạch điều trị răng ngầm phức tạp, điều quan trọng nhất là phải đánh giá động lực và sự hợp tác của bệnh nhân để tránh nguy cơ điều trị bị hủy bỏ sớm.

Nguồn: Becker, A., & Becker, L. C. (2022). Orthodontic treatment of impacted teeth. Wiley-Blackwell.