Nhiều bệnh nhân đến khám tại các phòng khám chỉnh nha có tình trạng sai khớp cắn do/hoặc bị trầm trọng thêm bởi các vấn đề như: thở miệng hay rối loạn chức năng lưỡi, cơ quanh miệng, cơ nhai và/hoặc cơ vùng cổ. Ở những bệnh nhân này, việc phục hồi chức năng cơ và hô hấp bằng mũi có thể làm tăng hiệu quả của điều trị, giúp giảm nhu cầu phải phẫu thuật chỉnh hình hoặc nhổ răng, đồng thời tạo điều kiện để cải thiện, duy trì sự ổn định lâu dài của khớp cắn và nâng cao thẩm mỹ mà không gây gánh nặng thể chất hay tâm lý cho bệnh nhân.

Mối quan hệ chặt chẽ giữa cơ chức năng và khớp cắn

Lưỡi và khớp cắn

Hành vi và không gian của lưỡi

Lưỡi không chỉ đóng vai trò quan trọng trong hô hấp, nhai và nuốt mà còn liên quan chặt chẽ đến cung răng. Sự cân bằng giữa lưỡi và môi ảnh hưởng đến độ nghiêng của trục răng cửa. Sự mất cân bằng cơ có thể gây ra tình trạng chìa quá mức răng cửa trên, cắn hở, chen chúc răng, v.v.

Một ca với tình trạng mất cân bằng giữa áp lực lưỡi và môi

Nhiều người thở miệng có không gian lưỡi hẹp, kèm theo thói quen đẩy lưỡi để duy trì đường thở mở và cơ môi yếu. Điều này dẫn đến mất cân bằng cơ, gây ra hiện tượng chìa răng cửa hai hàm, cắn hở phía trước và cắn chéo phía sau.

Độ nghiêng răng cửa được xác định bởi sự cân bằng của cơ lưỡi và môi

Vị trí theo chiều ngang của các răng sau bị ảnh hưởng bởi sự cân bằng giữa lưỡi và các cơ nhai. Cung răng trên sẽ bị hẹp lại nếu mặt lưng lưỡi không tựa vào khẩu cái.

Cơ nhai và khớp cắn

Tác động chung của cơ nhai

• Nâng xương hàm dưới (hoạt động như cơ đóng miệng): cơ cắn (masseter), cơ thái dương (temporal), cơ chân bướm trong (medial pterygoid).
• Di chuyển xương hàm dưới ra trước và sang bên: cơ chân bướm ngoài (lateral pterygoid).
• Kéo lùi xương hàm dưới: bó sau của cơ thái dương (posterior belly of the temporal muscle).

Mối liên quan giữa hoạt động của cơ nhai, kích thước dọc khớp cắn và hình thái xương hàm dưới

• Trường hợp cắn sâu: Các cơ nhai hoạt động quá mức. Chiều cao khớp cắn phía sau giảm và hình thái xương hàm dưới thuộc loại góc thấp.
• Trường hợp cắn hở: Các cơ nhai hoạt động kém. Chiều cao khớp cắn phía sau tăng và hình thái xương hàm dưới thuộc loại góc cao.
• Trường hợp bất đối xứng hình thái cơ cổ: Sự bất đối xứng của cơ cổ dẫn đến mất cân bằng hai bên của cơ nhai và chiều cao khớp cắn phía sau, từ đó gây ra sự bất đối xứng của cành lên xương hàm dưới và lồi cầu, cũng như bất đối xứng toàn bộ xương hàm dưới.

Cơ cổ và khớp cắn

Các cơ vùng cổ bao gồm: cơ bám da (platysma, cơ dưới da cổ), các cơ cổ trước (cơ trên móng, cơ dưới móng), các cơ cổ bên (cơ ức-đòn-chũm) và các cơ cổ sau. Trong đó, các cơ trên móng và dưới móng có mối liên hệ chặt chẽ với vị trí của lưỡi và vị trí của xương hàm dưới.

Tác động chung của nhóm cơ cổ trước: Các cơ trên móng (suprahyoid) và dưới móng (infrahyoid) hoạt động đồng bộ với nhau thay vì riêng lẻ, chủ yếu hỗ trợ cho việc mở miệng và nuốt.

• Cơ trên móng: Nhóm cơ này gồm 4 cơ: (1) Cơ hàm-móng (mylohyoid muscle), (2) Cơ trâm-móng (stylohyoid muscle), (3) Cơ nhị thân (digastric muscle), (4) Cơ cằm-móng (geniohyoid muscle), tạo nên sàn miệng. Các cơ này có chức năng nâng xương móng khi xương hàm dưới được cố định, và kéo xương hàm dưới lên trên khi xương móng được giữ cố định nhờ sự hoạt hóa của các cơ dưới móng.
• Cơ dưới móng (Infrahyoid muscles): Các cơ này nằm phía dưới xương móng, gồm 4 cơ: (1) Cơ giáp-móng (thyrohyoid muscle), (2) Cơ vai-móng (omohyoid muscle), (3) Cơ ức-giáp (sternothyroid muscle), (4) Cơ ức-móng (sternohyoid muscle). Các cơ này phối hợp với cơ trên móng để thực hiện động tác mở miệng và nuốt, đồng thời kéo xương hàm dưới xuống dưới.

Trường hợp cường cơ dưới móng

Các cơ dưới móng bị căng kéo xương móng xuống dưới và ra sau, đồng thời xoay hàm dưới theo chiều kim đồng hồ. Điều này cản trở sự phát triển ra trước và xuống dưới của hàm dưới, từ đó tạo nên khuôn mặt “không có cằm” với góc cổ–họng kém rõ ràng. Các cơ dưới móng bị căng còn ngăn cản mặt lưng lưỡi tiếp xúc với khẩu cái, khiến cung răng trên bị hẹp lại do không nhận đủ áp lực mở rộng từ lưỡi.

Nhóm cơ cổ bên: Tác động của cơ ức-đòn-chũm

• Nâng cằm lên và hạ chẩm xuống khi hoạt động đối xứng.
• Kích hoạt một bên các cơ này sẽ khiến đầu xoay và nghiêng về phía được kích hoạt.
• Có chức năng như cơ thở ra khi được cố định.

Cơ biểu cảm quanh miệng và các cơ vùng cổ

Hô hấp bằng mũi là chìa khóa cải thiện khớp cắn và duy trì sự ổn định sau điều trị

Nhiều bệnh nhân có không gian lưỡi hẹp thường có thói quen đẩy lưỡi và thở miệng để giữ đường thở thông thoáng. Phần lưng lưỡi của họ không thể chạm tới khẩu cái và nắp thanh quản bị lệch sang một bên. Kết quả là đường thở bị thu hẹp. Những thói quen này có thể gây ra hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng sai khớp cắn và ảnh hưởng xấu đến chức năng nhai, nuốt và nói. Do đó, điều cần thiết là tạo không gian lưỡi thích hợp, loại bỏ thói quen lưỡi và thiết lập hô hấp bằng mũi với môi khép kín.

Những thay đổi đó có thể được thực hiện bằng các phương pháp thích hợp.

1. Ảnh hưởng của việc thiết lập hô hấp bằng mũi được quan sát trên hình ảnh trong miệng, ảnh chụp và CT (sự thay đổi sau 14 tháng điều trị ở bệnh nhân 20 tuổi 8 tháng)

Trường hợp cường cơ dưới móng

2. Phương pháp thiết lập hô hấp bằng mũi:

• Mở rộng không gian lưỡi bằng cách nới rộng hàm trên và hàm dưới bằng khí cụ nới rộng tháo lắp, nới rộng nhẹ bằng dây cung, bài tập nâng lưỡi, v.v.
• Luyện tập thở bằng mũi với môi khép lại.
• Phẫu thuật cắt thắng lưỡi để nâng lưỡi lên nếu thắng lưỡi ngắn.
• Nhai kẹo cao su và tập môi để khôi phục sự cân bằng trương lực cơ giữa lưỡi, cơ quanh miệng và cơ nhai.

Trường hợp cường cơ dưới móng

Trường hợp cường cơ dưới móng

Nguồn: Kondo, E., Graber, L. W., & Aoba, T. J. (2008). Muscle wins!: Treatment in clinical orthodontics: Muscle and respiration oriented orthodontic treatment and long term occlusal stability. DaehanNarae.

Tự học RHM > Website: https://tuhocrhm.com/
Facebook: https://www.facebook.com/tuhocrhm
Instagram: https://www.instagram.com/tuhocrhm/