Hình dạng xương ổ

Xương ổ chứa chân răng kéo dài từ xương nền của hàm trên và hàm dưới. Hình dạng và kích thước (chiều cao và chiều rộng) của xương nền thay đổi đáng kể tùy theo đối tượng và từ vị trí này sang vị trí khác trong cùng một cá nhân. Không có ranh giới rõ ràng giữa xương ổ răng và xương nền.

Tại các vị trí của hàm nơi răng mọc theo hướng “bình thường” trong xương ổ răng đang phát triển, mô cứng sẽ xuất hiện ở mặt ngoài cũng như mặt trong của chân răng. Tuy nhiên, ở những vị trí răng mọc theo hướng ngoài, xương mặt ngoài của ổ răng sẽ trở nên mỏng và đôi khi thậm chí biến mất (dehiscence, fenestration).

Các thành ngoài của xương ổ răng – các mặt ngoài, mào xương và mặt trong – liên tục với các thành ngoài của xương nền. Các thành bao gồm xương vỏ dày đặc, trong khi phần trung tâm hơn chứa xương bè – trabecular (là thuật ngữ X quang; xương lỗ rỗ – spongy, là thuật ngữ giải phẫu; xương xốp – cancellous, là thuật ngữ mô học) chứa bè xương (trabeculae) trong tủy xương.

Các thành xương vỏ của xương ổ răng liên tục với xương lót ổ răng, tức là alveolar bone proper hoặc bundle bone. Các xương vỏ (các thành bên ngoài) của xương ổ răng gặp alveolar bone proper ngay tại đỉnh của vách ngăn kẽ răng. Ở những đối tượng (vị trí) có nha chu khỏe mạnh, đỉnh của vách ngăn nằm ở phía chóp của đường nối men xi măng 1–2mm. Ở một số phần của răng (chẳng hạn như ở vùng cằm của hàm dưới), thành phần xương bè của xương ổ răng có thể vắng mặt.

Từ ổ răng thành gờ xương mất răng

Những thay đổi xảy ra trong xương ổ răng sau khi nhổ một răng, có thể được chia thành hai chuỗi sự kiện có liên quan với nhau, đó là quá trình trong ổ răng và quá trình ngoài ổ răng.

Trong xương ổ

Việc lành thương các ổ răng bị nhổ ở người tình nguyện đã được nghiên cứu bởi Amler (1969) và Evian et al. (1982). Mặc dù kỹ thuật sinh thiết mà Amler sử dụng chỉ cho phép nghiên cứu quá trình lành thương ở phần rìa của ổ răng trống, nhưng những phát hiện của ông thường được nhắc đến.

Amler cho rằng sau khi nhổ răng:

• 24 giờ đầu tiên: Đặc trưng bởi sự hình thành cục máu đông trong ổ răng.
• 2-3 ngày: Cục máu đông dần được thay thế bằng mô hạt.
• 4-5 ngày: Biểu mô ở rìa mô mềm bắt đầu sinh sôi nảy nở để che phủ mô hạt.
• 1 tuần: Ổ răng chứa mô hạt và mô liên kết non, đồng thời quá trình hình thành xương diễn ra ở phần chóp của ổ răng.
• 3 tuần: Ổ răng chứa mô liên kết và có dấu hiệu khoáng hóa của xương. Biểu mô bao phủ vết thương.
• 6 tuần: Sự hình thành xương trong ổ răng được thể hiện rõ rệt và có thể nhìn thấy bè xương mới hình thành.

Trong một nghiên cứu dài hạn và muộn hơn, Trombelli et al. (2008) xác nhận trong giai đoạn lành thương sớm (tissue modeling), ổ răng chứa đầy mô hạt, sau đó được thay thế bằng mô liên kết tạm thời và xương non (woven bone). Ở các giai đoạn lành thương sau, xương non được thay thế bằng xương phiến và tủy (quá trình remodeling) diễn ra chậm và mất nhiều năm mới hoàn thành.

Kết quả từ các thí nghiệm sử dụng mô hình chó (Cardaropoli và cộng sự 2003; Araújo & Lindhe 2005) cho thấy quá trình này diễn ra nhanh hơn, ổ răng đã lành hoàn toàn (chứa đầy xương xốp) sau 2–3 tháng.

Mẫu nghiên cứu: Các vạt dày toàn phần mặt trong và ngoài được lật lên và nhổ bỏ các chân xa của răng cối nhỏ hàm dưới. Sau đó, các vạt niêm mạc che phủ mô mềm cho vết thương mới nhổ. Quá trình được theo dõi trên các mẫu sinh thiết từ 1 ngày đến 6 tháng.

Mẫu hình chung

Tiêu bản gần xa của ổ răng mới nhổ được bao quanh bởi các chân răng liền kề. Thành ổ răng liên tục với xương ổ răng của các răng lân cận. Mô bên trong vách ngăn kẽ răng được tạo thành từ xương xốp và bao gồm các bè xương mỏng trong tủy xương.

Ổ răng trống trước tiên chứa đầy máu và hình thành cục đông. Các tế bào viêm di chuyển vào khối đông và bắt đầu thực bào. Quá trình làm sạch vết thương được bắt đầu. Mầm của các mạch máu và tế bào trung mô mới hình thành đi vào khối đông và hình thành mô hạt, dần thay thế bằng mô liên kết tạm thời, sau đó xương chưa trưởng thành (xương non) được hình thành. Thành mô cứng của ổ răng dần dần bị tiêu hủy và lấp đầy bằng xương non. Giai đoạn sau, xương non sẽ được remodel thành xương phiến và tủy.

Các sự kiện quan trọng

Hình thành cục máu đông Ngay sau khi nhổ răng, máu lấp đầy ổ răng. Tiểu cầu tương tác với mạng lưới fibrin tạo ra cục máu đông giúp cầm máu. Cục máu đông hoạt động như một ma trận vật lý chứa các yếu tố tăng trưởng để thu hút tế bào trung mô và tế bào viêm. Tuy nhiên, cục máu đông phải bị loại bỏ (tiêu hủy fibrin) trong vài ngày để mô mới hình thành.

Làm sạch vết thương Bạch cầu trung tính và đại thực bào di chuyển vào vết thương, nhấn chìm vi khuẩn và mô bị tổn thương. Đại thực bào còn giải phóng các yếu tố tăng trưởng thúc đẩy tế bào trung mô. Sau khi làm sạch, bạch cầu trung tính trải qua quá trình chết tế bào (apoptosis) và đại thực bào rút khỏi vết thương.

Hình thành mô Mạch máu và nguyên bào sợi đi vào ổ răng, tăng sinh và lắng đọng chất nền ngoại bào. Mô hạt thay thế cục máu đông. Sự kết hợp giữa quá trình tạo sợi và tạo mạch thiết lập mô liên kết tạm thời.

Sự chuyển đổi mô liên kết thành mô xương xảy ra dọc theo mạch máu. Nguyên bào xương tạo ra ma trận collagen (xương non). Xương non có ma trận collagen tổ chức kém, lắng đọng nhanh, chịu tải thấp nhưng cung cấp khung ổn định và nguồn cấp máu.

Modeling và remodeling Xương non dần được thay thế bằng xương phiến và tủy xương (remodeling). Mặc dù bắt đầu sớm, quá trình này mất vài tháng. Một nắp mô cứng (xương vỏ hóa) sẽ hình thành đóng bờ ổ răng. Do không còn lực nhai, phần chóp ổ răng biến đổi chủ yếu thành xương tủy.

Ngoài xương ổ

Nghiên cứu trên mô hình chó (Araújo & Lindhe 2005) về sự thay đổi sống hàm mất răng:

• 1 tuần: Ổ răng chứa khối đông máu. Hủy cốt bào xuất hiện ở cả thành ngoài và trong cho thấy bundle bone đang bị tiêu.
• 2 tuần: Xương non nằm ở phần chóp và bên. Mô liên kết tạm thời ở trung tâm. Bundle bone dần bị thay thế.

• 4 tuần: Toàn bộ ổ răng bao bọc bởi xương non. Hủy cốt bào tiếp tục thay thế xương non bằng xương trưởng thành hơn.
• 8 tuần: Xương vỏ hóa che phủ ổ răng. Xương non được thay thế bằng tủy xương. Đỉnh của thành xương ngoài nằm ở phía chóp so với thành mặt trong.

Trong khi vị trí bờ thành trong không đổi, bờ ngoài dịch chuyển vài mm về phía chóp. Điều này được giải thích do vùng viền mặt ngoài mỏng và chứa nhiều bundle bone hơn thành trong, nên khi bundle bone (mô phụ thuộc răng) biến mất, sự mất mô cứng ở mặt ngoài rõ rệt hơn.

Tổng kết

Các quá trình modeling và remodeling sau nhổ răng dẫn đến sự tái hấp thu các thành phần của xương ổ răng. Lượng mô bị mất thay đổi theo từng cá nhân và vị trí.

Theo nguyên tắc, sự tiêu xương của thành mặt ngoài rõ rệt hơn thành trong, do đó trung tâm của sống hàm sẽ di chuyển theo hướng trong/khẩu cái. Trong trường hợp cực đoan, toàn bộ xương ổ răng có thể bị mất, chỉ còn lại xương nền.

Các thành bên ngoài của gờ xương bao gồm xương phiến, bao quanh xương xốp chứa tủy xương (nhiều mạch máu, tế bào mỡ, tế bào trung mô). Tùy thuộc vào vị trí và mức độ tiêu xương, gờ mất răng có thể được lót bằng niêm mạc sừng hóa hoặc không sừng hóa.

Nguồn tham khảo từ Tuhocrhm.