Dịch tễ học

Nghiên cứu dịch tễ học về chứng hôi miệng còn khá hạn chế, phần lớn do chủ đề này vẫn chưa được đánh giá đúng mức. Một cuộc khảo sát tại Hà Lan vào năm 2005 đã xếp hôi miệng vào danh sách một trong 100 vấn đề gây khó chịu nhất đối với con người (TNS-NIPO).

Có nhiều lý do giải thích cho tình trạng thiếu hụt dữ liệu khoa học này. Thứ nhất, sự khác biệt trong nhận thức về mùi giữa các nền văn hóa và chủng tộc tồn tại ở cả bệnh nhân lẫn nhà nghiên cứu. Thứ hai, các phương pháp đánh giá chưa thống nhất, bao gồm cả phương pháp cảm quan và phương pháp cơ học.

Tỷ lệ mắc bệnh giữa nam và nữ dường như tương đương nhau, tuy nhiên phụ nữ thường tìm kiếm sự giúp đỡ chuyên môn sớm hơn nam giới. Miyazaki phát hiện ra mối tương quan rõ ràng giữa tuổi tác và chứng hôi miệng: tuổi càng cao, mùi hôi càng nồng nặc. Tại Hoa Kỳ, Loesche và cộng sự nhận thấy 43% người trên 60 tuổi gặp vấn đề về hơi thở. Trong khi đó, tỷ lệ này ở nhóm người Thổ Nhĩ Kỳ cùng độ tuổi chỉ khoảng 28%. Bornstein và cộng sự cũng ghi nhận tỷ lệ gần tương tự tại thành phố Bern, Thụy Sĩ. Kết quả này gợi ý rằng nguyên nhân gây hôi miệng ở người trẻ thường do lớp phủ trên lưỡi, còn ở người lớn tuổi thì do kết hợp viêm nha chu và lớp phủ lưỡi.

Sự chênh lệch lớn trong các dữ liệu này cho thấy phương pháp luận trong các dự án nghiên cứu còn nhiều thiếu sót. Do đó, cần thiết lập một giao thức đánh giá chuẩn hóa cho các nghiên cứu về hôi miệng để có thể so sánh dữ liệu dịch tễ học. Vì lý do này, nên sử dụng phương pháp phát hiện cơ học làm tiêu chuẩn vàng trong nghiên cứu về chứng hôi miệng.

Nguồn gốc

Sự phân hủy vi khuẩn trong khoang miệng được xác định là nguyên nhân chính gây ra mùi hôi miệng. Quá trình này sản sinh ra các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi (Volatile Sulphur Compounds – VSC). Các VSC quan trọng nhất liên quan đến hôi miệng là hydro sunfua (H₂S), methyl mercaptan (CH₃SH) và dimethyl sunfua ((CH₃)₂S). Những VSC này chủ yếu được tạo ra bởi vi khuẩn kỵ khí Gram âm trong miệng. Các phân tử khác tham gia vào quá trình phân hủy này bao gồm: diamines (indole và skatole) hoặc polyamines (cadaverine và putrescine). Tuy nhiên, chúng dường như đóng vai trò ít quan trọng hơn trong việc gây hôi miệng.

Hầu hết các thành phần này được sản xuất trong quá trình phân hủy của peptide. Các chất nền chính cho sản xuất VSC là cysteine, cystine và methionine. Chất nền chính cho sản xuất skatole và indole là tryptophan, trong khi lysine và ornithine là cơ sở để sản xuất putrescine/cadaverine.

Đa số vi sinh vật gây hôi miệng có liên quan đến viêm nha chu. Do đó, tồn tại mối tương quan thuận giữa hôi miệng và viêm nha chu: độ sâu của túi nha chu tương quan thuận với nồng độ VSC trong miệng. Khi xét đến lớp phủ trên lưỡi, mối tương quan này càng trở nên đáng kể hơn. Ngay cả những người có nha chu khỏe mạnh vẫn có thể bị hôi miệng do thức ăn, vi khuẩn, bạch cầu và tế bào biểu mô bong tróc tích tụ ở mặt sau lưỡi. Bề mặt này rộng và có khả năng giữ lại cao nhờ cấu trúc thô ráp dạng nhú. Thành phần vi khuẩn trên mặt sau lưỡi dường như giống hệt với mảng bám dưới nướu.

Bệnh lý miệng, vi sinh vật học và chứng khô miệng

Trong gần 85% trường hợp hôi miệng, nguyên nhân được tìm thấy ngay trong khoang miệng. Một đánh giá lâm sàng về tình trạng hôi miệng trên 2000 bệnh nhân tại Bỉ cho thấy 76% trong số họ có nguyên nhân tại miệng: mảng bám lưỡi (43%), viêm nướu/viêm nha chu (11%) hoặc kết hợp cả hai (18%).

• Lớp phủ trên lưỡi: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây hơi thở hôi. Mặt sau lưỡi, với bề mặt không đều rộng khoảng 25 cm², là nơi lý tưởng để vi khuẩn trong miệng cư trú. Sự phân hủy xảy ra do sự hiện diện của các tế bào biểu mô bong tróc và thức ăn thừa. Bề mặt lưỡi đóng vai trò như một ổ chứa quan trọng. Việc cạo hoặc chải lưỡi hàng ngày có thể giúp giảm thiểu quá trình phân hủy hơn là giảm số lượng vi khuẩn.
• Hơi thở buổi sáng: Do lượng nước bọt tiết ra giảm vào ban đêm, quá trình phân hủy kỵ khí gia tăng, dẫn đến hơi thở buổi sáng đặc trưng. Đây là một dạng hôi miệng không do bệnh lý và thường biến mất ngay sau khi thực hiện các biện pháp vệ sinh răng miệng.
• Hôi miệng do răng: Vệ sinh răng miệng kém, mảng bám răng, sâu răng, tích tụ thức ăn thừa, cùng với hàm giả acrylic không sạch (đeo qua đêm, không vệ sinh thường xuyên hoặc có bề mặt thô ráp) đều góp phần gây hôi miệng.
• Viêm nướu và viêm nha chu: Đây là những nguyên nhân chính. Có mối tương quan thuận giữa độ sâu túi nha chu và nồng độ các thành phần lưu huỳnh. Viêm nướu hoại tử hoặc viêm nha chu gây ra mùi hôi rất khó chịu (do nhiễm khuẩn cơ hội bởi vi khuẩn kỵ khí).
• Khô miệng: Bệnh nhân bị khô miệng (lưu lượng nước bọt <0.15 mL/phút) thường có lượng mảng bám trên răng và lưỡi tăng cao. Việc thiếu nước bọt dẫn đến mất hoạt tính kháng khuẩn và chuyển đổi từ hệ vi khuẩn Gram dương sang Gram âm. Giảm tiết nước bọt có thể do bệnh tiểu đường, hội chứng Sjögren, căng thẳng, dùng thuốc, thở bằng miệng và lạm dụng rượu. Khô miệng có thể dẫn đến loạn vị giác, đau lưỡi, viêm tuyến nước bọt, nứt nẻ niêm mạc miệng và hôi miệng. Triệu chứng này có thể được điều trị bằng cách bù nước, dùng thuốc kích thích tiết nước bọt (như pilocarpine) hoặc sử dụng nước bọt nhân tạo.
• Các nguyên nhân răng miệng khác: Viêm miệng, u tân sinh trong miệng, lộ tủy (có dịch hoại tử), vết thương nhổ răng, răng chen chúc (tạo điều kiện nhồi nhét thức ăn), viêm quanh implant, viêm quanh thân răng, loét miệng tái phát.

Bệnh lý tai mũi họng và phổi

Tối đa 10% trường hợp hôi miệng có nguồn gốc từ vùng tai, mũi, họng (ENT), trong đó 3% bắt nguồn từ amidan. Rất hiếm khi liên quan đến thanh quản.

• Nguyên nhân tại họng: Viêm amidan cấp tính là nguyên nhân quan trọng nhất trong nhóm này. Sự hiện diện của sỏi amidan làm tăng gấp 10 lần nguy cơ bất thường về mức độ VSC. Sỏi amidan thường không có triệu chứng và phẫu thuật cắt amidan chỉ được thực hiện khi các biện pháp vệ sinh răng miệng không cải thiện được tình trạng hơi thở.
• Nguyên nhân từ mũi: Chảy dịch mũi sau (do chất nhầy từ các xoang) tiếp xúc với mặt sau lưỡi là nguyên nhân chủ yếu. Dị vật trong khoang mũi, hở hàm ếch, hoặc viêm mũi teo kèm nhiễm khuẩn (Ozena) cũng gây hôi miệng.
• Viêm xoang: Viêm xoang do vi khuẩn (phát triển từ viêm xoang cấp tính do virus) sinh ra chất nhầy mủ có mùi hôi đặc trưng. 10% trường hợp viêm xoang có liên quan đến viêm một hoặc nhiều răng (thường do vi khuẩn sinh VSC). Việc điều trị các vấn đề về răng có thể giải quyết được mùi hôi.
• Bệnh lý phổi: Giãn phế quản, áp xe phổi và các khối u phổi hoại tử có thể gây ra mùi khó chịu.

Bệnh lý đường tiêu hóa

Đường tiêu hóa chỉ có thể ảnh hưởng gián tiếp (qua đường máu) đến chứng hôi miệng. Quan niệm hôi miệng bắt nguồn từ dạ dày chỉ đúng trong dưới 0.5% trường hợp.

• Thực quản: Túi thừa Zenker, chảy máu thực quản, hoặc trào ngược dạ dày thực quản (GERD) nặng có thể gây hôi miệng.
• Dạ dày: Nhiễm trùng Helicobacter pylori có thể gây loét dạ dày tá tràng. Các nghiên cứu in vitro cho thấy H. pylori sản xuất một lượng VSC đáng kể. Khi bệnh lý đường tiêu hóa được điều trị, hầu hết các triệu chứng hôi miệng do nguyên nhân này biến mất.
• Ruột: Trong trường hợp tắc ruột, có thể phát hiện mùi hôi miệng do phân.

Rối loạn chuyển hóa

Một số nguyên nhân không liên quan đến miệng gây hôi miệng bao gồm suy thận, xơ gan và đái tháo đường.

• Suy thận: Suy thận mãn tính liên quan đến nồng độ nitơ urê máu cao và lưu lượng nước bọt thấp. Mùi hôi là mùi urê điển hình.
• Tiểu đường: Nhiễm toan ceton do tiểu đường gây ra hơi thở có mùi đặc trưng. Tiểu đường tuýp 2 biểu hiện mùi ngọt và mùi trái cây.
• Trimethylamin niệu: Một căn bệnh di truyền gây ra mùi tanh đặc trưng (hội chứng mùi cá). Trimethylamine tích tụ và được bài tiết qua nước tiểu, mồ hôi và hơi thở do thiếu hụt enzyme phân giải ở gan. Điều trị bằng cách thay đổi chế độ ăn (tránh cá biển) hoặc dùng kháng sinh, than hoạt tính.

Bệnh lý gan và nội tiết

Gan có thể liên quan đến chứng hôi miệng. Do suy giảm chức năng gan, các chất thải được đào thải qua phổi, gây ra “fetor hepaticus”: mùi phân ngọt (còn gọi là hơi thở của tử thần). Hệ nội tiết (như chu kỳ hormone) cũng có thể góp phần gây ra chứng hôi miệng.

Thuốc

Bên cạnh việc dùng thuốc gây khô miệng; việc sử dụng bisphosphonate (dùng trong u xương ác tính) có thể dẫn đến hoại tử xương hàm, một nguồn gốc rõ ràng của mùi hôi. Cần loại bỏ các mảnh xương hoại tử để điều trị.

Chẩn đoán

Tiêu chuẩn vàng là phương pháp chấm điểm cảm quan, tức là ngửi mùi của bệnh nhân. Một phương pháp khách quan hơn là phân tích mẫu hơi thở bằng sắc ký khí hoặc bằng máy phân tích VSC di động.

• Chấm điểm cảm quan: Một bác sĩ lâm sàng được đào tạo bài bản sẽ ngửi và chấm điểm theo cường độ (từ 0 đến 5). Các mẫu phân tích gồm: mùi miệng, mùi nước bọt (liếm cổ tay), lớp phủ trên lưỡi, mùi chỉ nha khoa, mùi mũi và mùi hàm giả. Bệnh nhân cần kiêng ăn đồ cay, tỏi, hành tây, không đánh răng 12 giờ trước khi khám và không ăn uống trước 6 giờ.
• Phân tích khí di động: Halimeter và OralChroma là các thiết bị điện tử có khả năng phát hiện thành phần lưu huỳnh dễ bay hơi (VSC) trong khí thở ra. OralChroma có thể phân biệt H₂S, CH₃SH và (CH₃)₂S. Halimeter đo tổng lượng VSC (nếu >300-400 ppb là có mùi hôi dai dẳng).
• Sắc ký khí (GC): Phương pháp này phát hiện hầu hết các thành phần không khí khác nhau với độ nhạy cao. Tuy nhiên, nó tốn kém, cần nhân viên đào tạo bài bản và không tiện dụng trong thực hành hàng ngày.

Điều trị

• Giảm thiểu cơ học (tại miệng): Lớp phủ trên lưỡi là yếu tố nổi bật nhất, do đó, cạo lưỡi hoặc chải lưỡi là vô cùng quan trọng. Đánh răng, dùng chỉ nha khoa và cạo vôi răng (điều trị viêm nha chu) cũng cần thiết để loại bỏ mảng bám và vi khuẩn kỵ khí.
• Giảm thiểu bằng hóa chất:
  • Chlorhexidine (CHX): Làm giảm 43% VSC và 50% điểm số cảm quan.
  • Tinh dầu: Tác dụng ngắn hạn (giảm 25% VSC trong 3 giờ).
  • Chlorine dioxide: Oxy hóa VSC, giảm mùi hôi sau 4 giờ.
  • Triclosan, Aminefluoride/Tinfluoride, H₂O₂ (3%): Có hiệu quả giảm vi khuẩn và VSC.
• Sự chuyển hóa các thành phần lưu huỳnh dễ bay hơi: Các ion kim loại (như Kẽm) có ái lực với lưu huỳnh sẽ hấp thụ các khí chứa lưu huỳnh. Nước súc miệng chứa Kẽm kết hợp với CHX và CPC có tác dụng hiệp đồng rất hiệu quả.
• Hiệu ứng che lấp: Kẹo cao su, viên bạc hà chỉ có tác dụng che lấp tạm thời do kích thích tiết nước bọt.
• Điều trị Tai mũi họng và Phổi: Điều trị viêm họng, viêm xoang bằng kháng sinh, loại bỏ dị vật mũi, rửa xoang hoặc cắt amidan/laser hốc amidan (nếu viêm mạn tính và có sỏi amidan).
• Điều trị Tiêu hóa: Giảm cân, kiêng cà phê/thuốc lá, dùng thuốc ức chế bơm proton (trào ngược dạ dày); diệt H. pylori bằng kháng sinh; phẫu thuật nếu có túi thừa Zenker.
• Probiotic (Men vi sinh): Thay thế vi khuẩn gây hôi miệng bằng các chủng vi khuẩn có lợi như Streptococcus salivarius (K12) hoặc Weissella cibaria. Các chủng này ức chế sản xuất VSC và ngăn ngừa hôi miệng tái phát lâu dài.

Tâm lý

Nhìn chung, con người không thể tự nhận biết được hơi thở có mùi của mình. Những người tự cho rằng mình bị hôi miệng thường mắc các vấn đề tâm lý:

• Chứng sợ mùi hôi (Halitophobia): Nỗi sợ hãi ám ảnh rằng hơi thở của mình có mùi hôi khiến người khác khó chịu, dù thực tế không phải vậy. Bệnh nhân không bị thuyết phục bởi kết quả chẩn đoán y khoa.
• Hội chứng tham chiếu khứu giác (ORS): Sự ám ảnh dai dẳng về mùi cơ thể kèm theo sự xấu hổ, cách ly xã hội (thuộc nhóm rối loạn lo âu xã hội).
• Hôi miệng giả (Pseudohalitosis): Bệnh nhân nghĩ rằng mình bị hôi miệng nhưng thực tế không bị. Khác với Halitophobia, nhóm này có thể được thuyết phục sau khi chẩn đoán bằng máy móc.
• Trị liệu tâm lý: Bệnh nhân Halitophobia hoặc ORS cần được giới thiệu đến bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý (điều trị bằng thuốc SSRIs).

Nhận xét

Hôi miệng là một tình trạng phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 25% dân số. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ trong miệng (lớp phủ trên lưỡi, viêm nha chu), trong khi chỉ một số ít trường hợp là do các vấn đề tai mũi họng, tiêu hóa hoặc toàn thân.

Việc điều tra và xử lý đúng cách các nguyên nhân ngoài miệng là rất quan trọng vì hôi miệng có thể là dấu hiệu của một bệnh lý toàn thân tiềm ẩn. Do đó, việc tổ chức các buổi tư vấn về chứng hôi miệng trong môi trường đa chuyên khoa là rất cần thiết (nha chu, tai mũi họng, nội khoa, tâm lý). Cần phát triển thêm các phương pháp điều trị mới, lâu dài như việc ứng dụng Probiotic (men vi sinh) trong nha khoa.

Nguồn: Bollen, C. M., & Beikler, T. (2012). Halitosis: The multidisciplinary approach. International Journal of Oral Science, 4(2), 55–63.

Tự học RHM > Website: https://tuhocrhm.com/
Facebook: https://www.facebook.com/tuhocrhm
Instagram: https://www.instagram.com/tuhocrhm/